Zachowek to roszczenie pieniężne, które przysługuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, jeśli nie otrzymali należnej części majątku - ani w spadku, ani w darowiźnie. Mogą go żądać zstępni (dzieci, wnuki), małżonek i rodzice zmarłego, gdyby dziedziczyli z ustawy. Podstawą jest art. 991 Kodeksu cywilnego.
Komu przysługuje zachowek
Zachowek chroni osoby, które spadkodawca pominął w testamencie albo którym przekazał za życia mniej, niż wynikałoby z ustawy. Krąg uprawnionych jest zamknięty i wynika wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego:
- zstępni - dzieci, a gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego dzieci,
- małżonek - jeśli nie pozostawał w separacji orzeczonej przez sąd i nie został wyłączony od dziedziczenia (art. 940 k.c.),
- rodzice - tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy.
Rodzeństwo, dalsi krewni ani konkubent nie mają prawa do zachowku. Nie ma go też osoba, która została skutecznie wydziedziczona w testamencie z przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego, uznana za niegodną dziedziczenia albo która zrzekła się dziedziczenia lub odrzuciła spadek.
Ile wynosi zachowek - połowa czy dwie trzecie
Wysokość zachowku zależy od sytuacji uprawnionego. Zasadą jest połowa wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tego udziału należą się osobie trwale niezdolnej do pracy oraz małoletniemu zstępnemu.
| Sytuacja uprawnionego | Wysokość zachowku | Podstawa |
|---|---|---|
| Pełnoletni, zdolny do pracy | 1/2 udziału ustawowego | art. 991 § 1 k.c. |
| Trwale niezdolny do pracy | 2/3 udziału ustawowego | art. 991 § 1 k.c. |
| Małoletni zstępny | 2/3 udziału ustawowego | art. 991 § 1 k.c. |
O tym, czy liczy się połowa, czy dwie trzecie, decyduje stan z dnia otwarcia spadku, czyli z dnia śmierci spadkodawcy.
Jak obliczyć zachowek krok po kroku
Obliczenie zachowku ma kilka etapów. Najwięcej sporów budzi wycena majątku i to, które darowizny trzeba doliczyć.
- Ustal udział ustawowy uprawnionego, tak jakby nie było testamentu.
- Pomnóż go przez 1/2 lub 2/3 - wynik to ułamek, który stanowi zachowek.
- Ustal substrat zachowku: wartość aktywów spadku minus długi spadkowe, powiększona o darowizny i zapisy windykacyjne, które podlegają doliczeniu (art. 993-995 k.c.).
- Pomnóż substrat przez ułamek z punktu 2 - to kwota należnego zachowku.
- Odejmij to, co uprawniony już dostał od spadkodawcy, na przykład darowiznę lub zapis.
Przykład: spadkodawca zapisał cały majątek wart 600 000 zł znajomemu, a pozostawił dwoje dorosłych dzieci, zdolnych do pracy. Udział ustawowy każdego dziecka to 1/2, zachowek to połowa tego udziału, czyli 1/4. Każde dziecko może więc żądać 150 000 zł, jeśli nie otrzymało wcześniej darowizn.
Wartość majątku ustala się według cen z chwili orzekania o zachowku, a stan majątku - na dzień otwarcia spadku. Przy nieruchomościach i udziałach w spółkach sąd zwykle powołuje biegłego.
Darowizny a zachowek
Do substratu zachowku dolicza się co do zasady darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. Art. 994 Kodeksu cywilnego wyłącza z tego drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz darowizny dokonane ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Jeżeli spadkobierca nie ma z czego zapłacić, uprawniony może w określonych przypadkach żądać zapłaty od osoby obdarowanej - do wysokości wzbogacenia wynikającego z darowizny (art. 1000 k.c.).
Termin na dochodzenie zachowku
Roszczenie o zachowek od spadkobiercy powołanego w testamencie przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Po tym terminie dłużnik może odmówić zapłaty. Zachowku dochodzi się w pozwie do sądu cywilnego albo w ugodzie ze spadkobiercą.
Od pozwu o zachowek pobiera się opłatę stosunkową - przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł wynosi ona 5% tej wartości (ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Warto wcześniej zebrać dokumenty o majątku spadkodawcy i darowiznach, bo to na nich opiera się wyliczenie.
Sprawy o zachowek prowadzimy w ramach spraw spadkowych w Białymstoku, a gdy w grę wchodzi przekazanie firmy - w ramach sukcesji biznesu. Jeśli spór dotyczy nieruchomości, pomagamy też przy sprawach z zakresu prawa nieruchomości.
Stan prawny na 14 września 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w konkretnej sprawie.
Najczęstsze pytania
Kto ma prawo do zachowku?
Prawo do zachowku mają zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 Kodeksu cywilnego). Nie mają go rodzeństwo, dalsi krewni ani partner niebędący małżonkiem.
Ile wynosi zachowek?
Zachowek wynosi połowę wartości udziału ustawowego, a dwie trzecie tego udziału dla osoby trwale niezdolnej do pracy i małoletniego zstępnego. Kwotę liczy się od czystej wartości spadku powiększonej o darowizny podlegające doliczeniu.
W jakim terminie trzeba żądać zachowku?
Roszczenie o zachowek od spadkobiercy testamentowego przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego). Po tym czasie spadkobierca może skutecznie odmówić zapłaty.
Czy darowizna za życia zmniejsza zachowek?
Darowizna otrzymana przez uprawnionego od spadkodawcy zalicza się na należny mu zachowek, więc zmniejsza kwotę do zapłaty. Darowizny na rzecz innych osób co do zasady powiększają substrat zachowku, z wyjątkami z art. 994 Kodeksu cywilnego.
Czy wydziedziczony ma prawo do zachowku?
Nie, skuteczne wydziedziczenie w testamencie pozbawia prawa do zachowku. Przyczyna musi wynikać z art. 1008 Kodeksu cywilnego i być wskazana w testamencie, a jej prawdziwość może zostać zbadana przez sąd.
Czy o zachowek można się dogadać bez sądu?
Tak, zachowek można rozliczyć ugodą ze spadkobiercą, także w formie przekazania składnika majątku zamiast pieniędzy. Ugoda zawarta na piśmie zamyka spór, a przy nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego.